Bayram POMAK
Me shpërthimin e luftës në Bosnjë e Hercegovinë në vitin 1992, Sarajeva u vu nën rrethim nga forcat agresive serbe nga data 5 prill 1992 deri më 29 shkurt 1996, pra gjithsej për 1425 ditë. Gjatë gjithë kësaj kohe, qyteti u bombardua rëndë dhe u vu vazhdimisht në shënjestër të zjarrit të snajperëve nga pozicionet e forcave serbe. Gjatë rrethimit u vranë mbi 11.500 civilë; më shumë se 1.600 prej tyre ishin fëmijë.
Që nga fillimi i rrethimit, forcat agresore u përpoqën ta ndanin qytetin në disa pika kritike për ta vënë plotësisht nën kontroll. Megjithatë, falë Ushtrisë së Republikës së Bosnjë e Hercegovinës, policisë dhe rezistencës së organizuar civile, zonat strategjike të Sarajevës u mbrojtën dhe rënia e qytetit u parandalua.
Edhe pse kanë kaluar 30 vjet, plagët e këtij rrethimi ende nuk janë shëruar. Dëshmitë e reja të publikuara në vitin 2022 në dokumentarin “Sarajevo Safari” të regjizorit slloven Mirko Zupaniç zbuluan një aspekt të panjohur sa duhet të rrethimit. Në dokumentar u paraqitën pretendime serioze se gjatë rrethimit, persona të pasur nga vende të huaja vinin në qytet dhe me pushkë snajperi “për qejf” synonin dhe vrisnin njerëz të pafajshëm.
Megjithëse këto pretendime janë rikthyer në vëmendje përmes dokumentarit, ato në të vërtetë janë shumë më të vjetra dhe datojnë që nga vetë periudha e luftës. Arsyeja pse sot këto akuza po artikulohen më fuqishëm është se personat që atëherë ishin dëshmitarë okularë kanë filluar më në fund të flasin. Gjetjet e para lidhur me këtë çështje dolën në pah në vitin 1993, nga deklarimet e një ushtari serb të kapur nga inteligjenca ushtarake e Bosnjë e Hercegovinës. Sipas rrëfimit të këtij ushtari, këta persona nuk ishin “të apasionuar pas armëve që vinin të shtinin në poligon”, por individë që paguanin para në këmbim të mundësisë për të qëlluar mbi civilët brenda qytetit, në bashkëpunim me milicitë serbe. Sipas të dhënave të transmetuara nga oficeri i inteligjencës Edin Subašiç, për çdo viktimë ekzistonte një tarifë e caktuar: çmimi ndryshonte nëse viktima ishte i rritur, grua, fëmijë, shtatzënë apo ushtar.
Vrasësit që merrnin pjesë në këtë të ashtuquajtur “safari” preferonin veçanërisht t’i shënjestronin fëmijët, sepse ndërsa vrasjet e të rriturve tashmë nuk pasqyroheshin gjerësisht në media, vrasja e fëmijëve kishte gjasa më të mëdha të bëhej lajm.
Subašiç tregon se gjatë shërbimit të tij në njësinë e inteligjencës së Ushtrisë së Bosnjë e Hercegovinës, ai ia kishte përcjellë këto informacione dhe dëshmi eprorëve të tij, madje i kishte informuar edhe shërbimin italian të inteligjencës, SISMI. Sipas tij, SISMI kishte analizuar disa “korridore të trafikut ajror” dhe kishte identifikuar rrugët nga të cilat organizoheshin këto safari, duke menduar se këto “ture” ishin ndalur. Subašiç thekson në dokumentar se këto pretendime nuk janë një “imagjinatë”, por mbështeten në procesverbale marrjesh në pyetje, dëshmi dhe dokumente të inteligjencës së asaj kohe.
Informacionet e siguruara nga inteligjenca e Bosnjë e Hercegovinës u bënë të njohura për publikun e gjerë në mars të vitit 1995, kur në gazetat italiane u publikua një lajm tronditës. Në shkrim vihej në dukje një “formë e tmerrshme e turizmit” e shfaqur gjatë luftës në Bosnjë e Hercegovinë, ndërsa media italiane ekspozonte krimet e pabesueshme të luftës që forcat çetnike kryenin nën emërtimin “turizëm lufte”.
Sipas gazetave italiane, nga disa aeroporte në Evropë organizoheshin “fluturime speciale të fundjavës” drejt Bosnjës; qëllimi i këtyre fluturimeve, siç shkruante shtypi, ishte “të merrje pjesë në vrasjen e organizuar të Sarajevës”. Gazeta Vjesnik e botuar në Zagreb, duke iu referuar lajmit të korrespondentit në Romë, Besker, të publikuar në vitin 1995, shkruante se nga disa aeroporte evropiane realizoheshin rregullisht “fluturime të veçanta lufte” drejt Bosnjës dhe se pjesëmarrësit paguanin për të “parë ato që dëshironin të shihnin dhe pastaj të ktheheshin mbrapsht”.
Në artikull flitej për “llojin më të tmerrshëm të turizmit të luftës që është dëgjuar ndonjëherë”; vihej në pah se kjo nuk ishte thjesht një aventurë apo kërkim adrenalini, por një shembje e plotë e humanizmit. Raportohej se këta “turistë” çoheshin në pozicionet e snajperëve përreth Sarajevës, ku shikonin zjarrin e hapur ndaj të moshuarve, grave dhe fëmijëve, madje edhe vetë merrnin pjesë në këto sulme kundrejt pagesës.
Në të njëjtën linjë, gazeta italiane Corriere della Sera shkruante se këta “turistë” të pasur jo vetëm që i shikonin luftimet, por përdornin hedhës granatash, merrnin pjesë aktive në sulme dhe madje vepronin si snajperë duke shënjestruar civilët. Sipas gazetës, këta persona nga pikat e larta të vijës së frontit qëllonin mbi gra, fëmijë dhe civilë që përpiqeshin të sillnin ujë; qyteti shndërrohej në një “poligon qitjeje ku njerëzit përdoren si objektiva të gjallë”.
Pas publikimit të këtyre informacioneve në vitin 1995, edhe zjarrfikësi amerikan John Jordan, i cili dëshmoi në vitin 2007 në Gjykatën e Hagës për krimet e luftës në ish-Jugosllavi, paraqiti vëzhgime të ngjashme. Jordan deklaroi se gjatë shërbimit të tij në Sarajevë kishte parë “persona që qartazi nuk ishin vendas”. Ai shtoi: “Nga veshjet, armët që mbanin dhe mënyra si lëviznin, ishte tepër e dukshme që nuk ishin vendas. Ata drejtoheshin nga persona të zonës; ishin si të kishin guida pranë tyre.”
Kur gjyqtari i kohës, Patrick Robinson, e pyeti Jordanin se si i dallonte luftëtarët vendas nga të huajt, ai u përgjigj:
“Po, jam i trajnuar për të vëzhguar detaje. Ishte tejet e dukshme që këta njerëz shëtiteshin dorë për dore në zona që nuk i njihnin.”
Jordan përshkroi edhe veshjen e snajperëve të huaj:
“Ata mbanin një përzierje rrobash civile dhe ushtarake. Por ajo që i dallonte më shumë ishin armët. Luftëtarët vendas përdornin modele të caktuara armësh, ndërsa këta të huaj mbanin armë që i ngjanin më shumë pushkëve të gjuetisë — të ngjashme me ato që përdoren për gjuetinë e derrit të egër në Schwarzwald. Nuk ishin të përshtatshme për luftë urbane; ishin të huaj për mjedisin, amatorë, por të rrezikshëm.”
Sipas pretendimeve, snajperët e huaj që vinin në rajon fillimisht uleshin në Beograd, prej nga merreshin dhe dërgoheshin ose me helikopter ose nga rruga tokësore drejt pozicioneve rreth Sarajevës. Ndërsa për pyetjen se pse njerëzit nuk kanë folur deri më sot, ish-zyrtari boshnjak i inteligjencës e shpjegon këtë me fjalët e mëposhtme:
“Edhe sot disa dëshmitarë heshtin për shkak të presionit nga shërbimet e sigurisë serbe.”
I njëjti ish-oficer i inteligjencës shton se një pilot serb, i cili kishte transportuar “gjuetarët” nga Beogradi në rrethinat e Sarajevës, u detyrua ta tërhiqte dëshminë e tij pasi familja iu kërcënua nga agjentët e Shërbimit Serb të Sigurisë, BIA.
Pas publikimit të dokumentarit Sarajevo Safari të Miran Zupanič në vitin 2022, pretendimet e paraqitura në film, veçanërisht në Itali, shkaktuan reagime të forta. Në dokumentar pretendohej se disa të pasur italianë, gjatë Rrethimit të Sarajevës (1992–1996), dërgoheshin kundrejt pagesës në pozicionet e snajperëve serbë, ku qëllonin mbi civilë për “argëtim”. Këto pretendime krijuan tronditje të madhe në Itali dhe Prokuroria e Milanos hapi në vitin 2023 një hetim paraprak zyrtar.
Sipas raporteve të fundit, Prokuroria e Milanos ende nuk ka:
- bërë publik emra të dyshuarish,
- përgatitur një aktakuzë zyrtare.
Arsyeja kryesore është se ngjarjet kanë ndodhur 30 vjet më parë, në disa shtete të ndryshme, çka e bën:
- mbledhjen e provave të vështirë,
- qasjen në arkiva të kufizuar,
- dëshmitarët të moshuar ose të ndjerë.
Prokuroria ka kërkuar ndihmë zyrtare nga Serbia dhe Bosnja e Hercegovina, por:
- Gjykata Shtetërore e Bosnjës nuk ka dorëzuar ende dokumente përfundimtare,
- Prokuroria e Serbisë nuk ka dhënë pothuajse asnjë material,
- bashkëpunimi i Serbisë vlerësohet “thuajse zero”.
Materialet e marra nga dokumentari i Zupanič janë bashkangjitur në dosje, ndërsa Prokuroria i ka kërkuar regjizorit:
- pamjet origjinale të plota,
- të dhënat identifikuese të dëshmitarëve,
- raportet mbi gjendjen e tyre.
Në këtë proces është përfshirë edhe emri i Presidentit serb Aleksandar Vučić. Gazetari hulumtues kroat Domagoj Margetić ka paraqitur kallëzim penal kundër Vučićit në Prokurorinë e Milanos. Sipas tij, gjatë luftës, snajperë të huaj dhe njësi ultranacionaliste serbe shkonin në pozicionet rreth Sarajevës dhe kundrejt pagesës qëllonin mbi civilë të paarmatosur. Margetić pretendon se Vučići, i cili në atë kohë ishte një vullnetar i ri, kishte qenë i pranishëm në njërin prej atyre pozicioneve.
Në mënyrë të ngjashme, avokati serb Čedomir Stojković deklaroi se këto pretendime duhet të hetohen jo vetëm në Itali, por edhe në Serbi, dhe njoftoi se do t’i paraqesë një kërkesë zyrtare Prokurorisë për Luftën kundër Krimit të Organizuar.
Vučić, duke folur për këto akuza, i quajti ato “trillime të neveritshme”. Ai deklaroi:
“Nuk kam vrarë askënd, nuk kam plagosur askënd dhe nuk kam bërë kurrë diçka të tillë në jetën time. Nuk kam qenë kurrë snajper gjatë jetës sime.”
Ai theksoi se të gjitha këto pretendime janë pjesë e një fushate shpifëse që synon ta paraqesë atë si “një përbindësh dhe një vrasës pa ndjenja”. Gjithashtu vuri në dukje se fakti që këto akuza po dalin në një “periudhë kritike”, kur sipas tij Serbia ndodhet nën presion politik, “nuk është aspak rastësi”.
Vučić deklaroi gjithashtu se do të angazhojë avokatë ndërkombëtarë dhe do të padisë The Guardian, Daily Mail dhe media të tjera që e lidhin emrin e tij me pretendimet e “Safariut të Sarajevës”.
Të gjitha këto zhvillime tregojnë edhe një herë se Rrethimi i Sarajevës nuk ishte vetëm një bllokadë ushtarake, por një tragjedi ku u shfaqën anët më të errëta të njerëzimit. Edhe pas dekadash, plagët e hapura në kujtesën e qytetit dhe të viktimave ende nuk janë shëruar. Debatet rreth “Safariut të Sarajevës” dëshmojnë se krimet e luftës nuk bien në harresë, se e vërteta ka fuqi të dalë në dritë edhe pas shumë vitesh dhe se kërkimi për drejtësi vazhdon ende. Dëshmitë që dalin sot nuk ndriçojnë vetëm një faqe të errët të historisë, por kujtojnë se ruajtja e kujtesës kolektive është thelbësore, në mënyrë që krime të tilla të mos përsëriten më kurrë.
Vërejtje: Qëndrimet e autorëve nga kjo rubrikë, nuk domethënë që përfaqësojnë në mënyrë automatike edhe qëndrimet e redaksisë. Megjithatë, njohja e këtyre qëndrimeve është në interes të lexuesve, prandaj edhe publikimi i tyre. Për rrjedhojë autorët mbajnë përgjegjësi të plotë për sa u përket qëndrimeve rreth çështjeve të shtjelluara në fjalë.
