Bayram POMAK
Prej shumë vitesh, kur shikon disa nga publikimet që bëhen në Kosovë për Islamin dhe myslimanët, vëren një gjuhë të përbashkët që përsëritet vazhdimisht.
Kur tema është xhamia, flitet për “ndikim të huaj”.
Kur tema është shamia, hapet debati për “arabizimin”.
Kur flitet për të rinjtë fetarë, menjëherë përmendet “radikalizimi”.
Ndërsa kur tema është Islami, në një mënyrë apo tjetër, brenda lajmit shfaqen fjalë si “terrorizëm”, “ekstremizëm”, “Raka” apo “Kandahar”.
A janë të gjitha këto vetëm rastësi?
Apo prej vitesh në Kosovë po tentohet të krijohet një perceptim i caktuar ndaj Islamit dhe identitetit mysliman?
Pikërisht për këtë do të flasim sot.
Fakti që media të ndryshme, për vite me radhë, përdorin narrativa shumë të ngjashme, nuk mund të anashkalohet.
Sepse çështja tashmë ka kaluar përtej një lajmi apo një titulli të vetëm.
Këtu kemi të bëjmë me një model diskursi.
Dhe në qendër të këtij diskursi qëndron një mesazh:
Islami paraqet një kërcënim potencial.
Si shndërrohet Islami në çështje sigurie?
Nëse i analizojmë me kujdes lajmet për Islamin, nuk janë të rëndësishme vetëm fjalët që përdoren, por edhe fotografitë dhe pamjet që zgjidhen.
Në lajmet për myslimanët shpesh përdoren imazhe të errëta, të ashpra ose që krijojnë asociacione negative.
Më pas, brenda tekstit, futen disa koncepte të caktuara:
Radikalizim.
Terrorizëm.
Ndikim i huaj.
Arabizim.
Islamizim.
Ekstremizëm.
Përdorimi i vazhdueshëm i këtyre fjalëve pranë Islamit dhe myslimanëve, me kalimin e kohës, krijon një efekt të rëndësishëm psikologjik.
Në mendjen e publikut ndërtohet një lidhje:
Islam do të thotë radikalizim.
Fetarizëm do të thotë rrezik për sigurinë.
Xhami do të thotë ndikim i huaj.
Dhe pas një kohe, kufiri ndërmjet myslimanit të zakonshëm dhe personit që realisht është radikal ose mbështet dhunën fillon të mjegullohet.
Në atë pikë, një person nuk ka më nevojë të ketë kryer ndonjë krim.
Mjafton të jetë fetar, të mbajë shami, të shkojë rregullisht në xhami ose ta shfaqë hapur identitetin e tij mysliman, që në disa qarqe të shihet me dyshim.
Pikërisht këtu shfaqet efekti më i rëndësishëm psikologjik.
Askush nuk u thotë njerëzve drejtpërdrejt: “Mos jini myslimanë”.
Por identiteti mysliman, sa herë që bëhet i dukshëm në hapësirën publike, lidhet vazhdimisht me koncepte negative.
A po krijohet modeli i “myslimanit të pranueshëm”?
Një tjetër rezultat i këtij diskursi është ndarja e shoqërisë në kategori të ndryshme.
Në njërën anë paraqitet personi sekular, me stil jetese perëndimor dhe që nuk e shfaq shumë fenë e tij në hapësirën publike.
Ky person paraqitet si modern, evropian dhe përparimtar.
Në anën tjetër është myslimani që falet rregullisht, mban shami, frekuenton xhaminë ose e jeton identitetin fetar në mënyrë më të dukshme.
Ky person mund të etiketohet shumë lehtë si “prapanik”, “i arabizuar”, “radikal” ose “nën ndikimin e jashtëm”.
Në këtë mënyrë krijohet një lloj hierarkie e padukshme e qytetarisë.
Mesazhi duket sikur është ky:
Mund të jeni myslimanë, por myslimanizmi juaj nuk duhet të jetë i dukshëm.
Mund ta jetoni fenë tuaj privatisht, por mos e sillni atë në hapësirën publike.
Këtu krijohet një ndarje shumë e rrezikshme.
Personi sekular paraqitet si “pro-perëndimor” dhe si pronar i vërtetë i shtetit, ndërsa myslimani fetar mund të paraqitet si një problem potencial për shtetin.
Por një njeri mund të jetë njëkohësisht kosovar, shqiptar, mysliman, demokrat dhe përkrahës i integrimit evropian.
Këto identitete nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën.
Por nëse për vite me radhë shpjegohet e kundërta, atëherë brenda shoqërisë mbillet një farë serioze përçarjeje.
“Evropë apo Islam?” – një kundërvënie artificiale
Në Kosovë, herë pas here, krijohet një debat sikur shoqëria duhet të zgjedhë mes dy alternativave.
Ose Evropën, ose Islamin.
Ose modernitetin, ose fetarinë.
Ose Perëndimin, ose identitetin mysliman.
Kjo është një kundërvënie krejtësisht artificiale.
Sepse në Evropë jetojnë miliona myslimanë.
Po ashtu, mbështetja për integrimin evropian të Kosovës nuk është në kundërshtim me identitetin mysliman.
Por kur këto dy identitete vendosen vazhdimisht përballë njëra-tjetrës, publikut i jepet në mënyrë indirekte ky mesazh:
“Nëse doni të jeni evropianë, duhet ta shtyni identitetin tuaj mysliman në plan të dytë.”
Pikërisht këtu shfaqet një nga dimensionet kryesore identitare të këtij debati.
Pse po tjetërsohet e kaluara islame e Kosovës?
Një tjetër pikë që bie në sy është mënyra se si diskutohet historia.
Islami shpesh paraqitet si një element i huaj për Kosovën dhe shoqërine, si diçka e sjellë nga Perandoria Osmane dhe e vendosur nga jashtë.
Mesazhi bazë është:
“Kjo nuk është kultura juaj e vërtetë.”
“Kjo ju është imponuar më vonë.”
Por nëse shikojmë historinë shoqërore të Kosovës, shohim një strukturë shumë më komplekse dhe shumëdimensionale.
Xhamitë, teqetë, vakëfet, traditat familjare, arkitektura e qyteteve, gjuha, kultura e ushqimit dhe jeta e përditshme janë ndikuar nga Islami për qindra vjet.
Nëse dikujt i pëlqen ose jo kjo trashëgimi, është një çështje tjetër.
Por ta paraqesësh një realitet historik shumëshekullor si diçka krejtësisht të huaj është diçka tjetër.
Sepse në këtë rast njerëzve nuk u thuhet vetëm se çfarë mund të besojnë sot.
U thuhet gjithashtu se cilën të kaluar kanë të drejtë ta konsiderojnë të tyren.
Pse xhamia shndërrohet vazhdimisht në simbol politik?
Një nga elementet kryesore të kësaj lufte psikologjike ose përplasjeje diskursive janë edhe xhamitë.
Kur ndërtohet një xhami e re në Kosovë, në disa lajme pyetja e parë shpesh nuk është:
A ka nevojë kjo zonë për një vend të ri adhurimi?
Sa njerëz do ta përdorin këtë xhami?
A e ka kërkuar komuniteti lokal?
Në vend të kësaj, pyetjet që dalin në plan të parë janë:
A i dha paratë Turqia?
A e financuan vendet arabe?
A qëndron ndonjë shtet i huaj pas saj?
A është pjesë e një projekti politik?
Natyrisht, financimi i huaj duhet të kontrollohet.
Pavarësisht se nga cili vend vjen, çdo financim i jashtëm duhet të jetë transparent.
Por problemi fillon kur vetëm xhamitë trajtohen vazhdimisht përmes kësaj lenteje.
Në këtë rast, xhamia gradualisht pushon së trajtuari si vend adhurimi dhe shndërrohet në simbol gjeopolitik.
Krijohet përshtypja sikur çdo xhami është një lloj poste e avancuar e një shteti të huaj.
Dhe kjo krijon një distancë psikologjike të një pjese të shoqërisë ndaj xhamive.
Xhamia nuk shihet më vetëm si një vend ku njerëzit falen, por si një hapësirë ndaj së cilës pyetet:
“Po kush qëndron pas saj?”
Kujt i shërben narrativa “Kosova po bëhet Kandahar”?
Këtu arrijmë te një pikë edhe më e rëndësishme.
Për Kosovën, prej vitesh, herë pas here përdoren shprehje si “Kandahar”, “Raka”, “arabizim” ose “islamizim”.
Tani duhet ta shtrojmë pyetjen:
Kush dëshiron ta paraqesë Kosovën në arenën ndërkombëtare si një vend radikal, të paqëndrueshëm dhe të rrezikshëm?
Një nga narrativat që Serbia ka përdorur prej vitesh është pikërisht kjo:
Ta paraqesë Kosovën para opinionit perëndimor si një qendër potenciale të radikalizmit islamik.
Dhe pikërisht këtu shfaqet një paradoks serioz.
Nëse edhe mediat në Kosovë e përshkruajnë vendin e tyre vazhdimisht me fjalët “Kandahar”, “Raka”, “arabizim” dhe “islamizim”, atëherë krijohet një material jashtëzakonisht i dobishëm për propagandën e jashtme.
Sepse propaganda e huaj mund të thotë:
“Këtë nuk po e themi ne. Po e thonë vetë mediat në Kosovë.”
Pikërisht këtu qëndron rreziku kryesor.
Për të thënë se “mediat në Kosovë punojnë për Serbinë” duhen prova konkrete.
Por është plotësisht legjitime të shtrohet pyetja:
Pse disa narrativa mediatike në Kosovë prodhojnë rezultate kaq të ngjashme me narrativën që Serbia dëshiron të krijojë për radikalizmin në Kosovë?
Dhe më e rëndësishmja:
Kujt i shërben objektivisht ky diskurs?
Pse nuk diskutohen problemet reale?
Debatet që zhvillohen rreth Islamit kanë edhe një funksion tjetër.
Zhvendosjen e agjendës publike.
Cilat janë problemet reale të Kosovës?
Papunësia.
Largimi masiv i të rinjve.
Korrupsioni.
Problemet me meritokracinë.
Dobësitë e sistemit arsimor.
Pasiguria ekonomike.
Polarizimi politik.
Dobësia institucionale.
Veprimtaria e shërbimeve të huaja të inteligjencës.
Secila prej këtyre është një çështje serioze që prek drejtpërdrejt të ardhmen e vendit.
Por kur agjenda publike zhvendoset vazhdimisht te debatet:
“Po ndërtohen shumë xhami.”
“Kosova po arabizohet.”
“Të rinjtë po bëhen më fetarë.”
“Po rritet islamizimi.”
atëherë përgjegjësit e problemeve reale fillojnë të bëhen të padukshëm.
Le të marrim shembull largimin e të rinjve nga Kosova.
A largohen të rinjtë sepse po ndërtohen xhami?
Apo largohen sepse kërkojnë punë më të mirë, paga më të larta, një të ardhme më të sigurt dhe kushte më të mira jetese?
Nëse një i ri nuk e sheh të ardhmen e tij në Kosovë, është shumë e lehtë që përgjegjësia t’i hidhet fesë.
Sepse atëherë nuk ka nevojë të diskutohen politikat ekonomike, institucionet shtetërore apo përgjegjësia politike.
Mjafton që si problem të paraqitet “rritja e fetarisë”, dhe përgjegjësia reale zhduket nga vëmendja.
Cili është problemi i vërtetë?
Këtu duhet bërë një sqarim shumë i rëndësishëm.
Ajo që po themi nuk është kjo:
Xhamitë nuk mund të kritikohen.
Institucionet fetare nuk mund të kontrollohen.
Financimet e huaja nuk mund të hetohen.
Nuk mund të raportohet për organizata radikale.
Përkundrazi, të gjitha këto janë pjesë e detyrës së gazetarisë.
Nëse financimi i një xhamie nuk është transparent, duhet të hetohet.
Nëse një strukturë fetare zhvillon veprimtari radikale, kjo duhet të bëhet publike.
Nëse një shtet i huaj përpiqet të krijojë ndikim përmes fesë, kjo duhet të hetohet.
Por problemi fillon atëherë kur:
Krimi i një individi u atribuohet të gjithë myslimanëve…
Veprimtaria e një grupi radikal lidhet me identitetin fetar të miliona njerëzve…
Çdo xhami paraqitet si simbol i ndikimit të huaj…
Shamia, mjekra apo falja e rregullt paraqiten sikur të ishin indikatorë sigurie…
Në atë moment nuk po flasim më vetëm për gazetari.
Po flasim për shndërrimin sistematik të një identiteti shoqëror në identitet të dyshimtë.
Përfundim
Çështja kryesore që duhet diskutuar në Kosovë nuk është numri i xhamive.
As sa fetarë janë njerëzit.
Çështja kryesore është: me çfarë konceptesh i paraqitet publikut identiteti mysliman?
Nëse Islami lidhet vazhdimisht me terrorizmin, radikalizimin, ndikimin e huaj dhe arabizimin, me kalimin e kohës identiteti i një pjese të madhe të shoqërisë fillon të perceptohet si kërcënim sigurie.
Nëse të qenët sekular barazohet me të qenët “evropian”, ndërsa të qenët fetar me të qenët “prapanik” ose “kundër shtetit”, atëherë brenda shoqërisë krijohet një vijë shumë e rrezikshme ndarjeje.
Dhe, më e rëndësishmja:
Nëse propaganda e jashtme që synon ta paraqesë Kosovën si një vend radikal dhe disa media brenda Kosovës fillojnë të përdorin të njëjtin fjalor, atëherë kemi një problem serioz që duhet analizuar.
Ndoshta pyetja që duhet shtruar është kjo:
A është vërtet Islami një problem sigurie në Kosovë, apo paraqitja e vazhdueshme e Islamit si problem sigurie është bërë vetë një problem shoqëror?
Dhe pyetja e dytë:
A bëhet Kosova një shtet më i fortë dhe më evropian duke i bërë vazhdimisht qytetarët e saj myslimanë të ndihen të dyshimtë, apo në këtë mënyrë dobësohet vetë struktura shoqërore e vendit?
Përgjigjen ndaj këtyre pyetjeve secili mund ta japë vetë.
Por një gjë është e qartë:
E ardhmja e një shoqërie nuk ndërtohet duke i kthyer identitetet e qytetarëve kundër njëri-tjetrit, por duke i pranuar identitetet e ndryshme si të barabarta dhe legjitime brenda të njëjtit shtet.
Vërejtje: Qëndrimet e autorëve nga kjo rubrikë, nuk domethënë që përfaqësojnë në mënyrë automatike edhe qëndrimet e redaksisë. Megjithatë, njohja e këtyre qëndrimeve është në interes të lexuesve, prandaj edhe publikimi i tyre. Për rrjedhojë autorët mbajnë përgjegjësi të plotë për sa u përket qëndrimeve rreth çështjeve të shtjelluara në fjalë.
