Kreu i shoqatës së mbarështuesve thotë se kali arab boshnjak i ka rrënjët te kuajt arabë të racës së pastër që në fund të shekullit XIX kanë ardhur në BeH, por gjatë më shumë se një shekulli mbarështimi selektiv ka zhvilluar karakteristikat e veta.
Pas plot 134 vitesh të mbarështimit të planifikuar, ruajtjes dhe punës së përkushtuar të brezave të mbarështuesve, Kali Arab i Bosnjës në fund të majit të këtij viti është njohur zyrtarisht si një racë e veçantë në Bosnjë dhe Hercegovinë. Kjo shënon përmbylljen e një procesi shumëvjeçar gjatë të cilit ekspertë, shkencëtarë dhe mbarështues kanë investuar për të dëshmuar vazhdimësinë e tij historike, gjenetike dhe të mbarështimit.
Njohja është rezultat i punës shumëvjeçare të Shoqatës së Mbarështuesve dhe Dashamirëve të Kalit Arab të Bosnjës (UUBAK), e cila përmes kërkimeve shkencore, analizave të ADN-së dhe dokumentacionit historik ka dëshmuar veçantinë e kësaj race.
Presidenti i UUBAK-ut, Adnan Deliq, i cili drejton stallën e kalit arab boshnjak në fshatin Drazheviqi pranë Kiseljakut, thekson se kali arab boshnjak i ka rrënjët te kuajt arabë të racës së pastër që në fund të shekullit të 19-të kanë ardhur në Bosnjë dhe Hercegovinë, por gjatë më shumë se një shekulli mbarështimi selektiv ka zhvilluar karakteristikat e veta.
– Kërkimet gjenetike
“Gjatë 134 viteve të mbarështimit të synuar, kali është përshtatur me klimën dhe kushtet tona të jetesës. Kërkimet gjenetike kanë treguar se kali arab boshnjak sot dallon nga llojet e tjera të kuajve arabë, gjë që ishte një nga elementët kyç për njohjen e tij zyrtare”, thotë Deliq.
Sipas tij, bëhet fjalë për një kafshë shumë fisnike, inteligjente dhe të qëndrueshme. Kali arab konsiderohet një nga racat më me ndikim në botë, pasi gjenetika e tij është përfshirë në shumë raca të tjera kuajsh. Sot kuajt arabë boshnjakë po përfshihen gjithnjë e më shumë në garat e qëndrueshmërisë, një disiplinë e kalërimit në distanca të gjata që përbën një nga testet më të mëdha të qëndrueshmërisë së kalit.
Rruga drejt njohjes, megjithatë, ishte e gjatë dhe e ndërlikuar. Deliq thekson se procesi përfshiu kërkime të materialeve arkivore në disa shtete, përfshirë Austrinë, Gjermaninë, Turqinë dhe disa vende arabe. Paralelisht janë realizuar punime shkencore dhe analiza të ADN-së që kanë konfirmuar vazhdimësinë e mbarështimit dhe veçantinë gjenetike të kalit arab boshnjak.
Rëndësi të veçantë, thotë ai, kanë pasur edhe kërkimet e mëhershme të ekspertëve nga fakultetet vendore. Si kontribut të rëndësishëm ai veçon analizat e ADN-së të kuajve nga ish-ferma shtetërore Borike, si dhe punimet shkencore të profesorëve të Fakultetit të Veterinarisë dhe të Bujqësisë që kanë marrë pjesë në dokumentimin e racës.
Megjithatë, siç theksohet në Shoqatë, meritat më të mëdha u takojnë vetë mbarështuesve. Në vitet kur nuk ka pasur mbështetje sistematike, janë pikërisht ata që me mjetet e tyre dhe dashurinë për kuajt kanë ruajtur mbarështimin dhe kanë parandaluar zhdukjen e linjave të vlefshme gjenetike. Deliq thekson se suksesi është edhe më i madh pasi mbarështuesit kanë vepruar për vite pa mbështetje të rëndësishme institucionale.
“Jeta e këtyre kuajve është ruajtur nga dashuria e njerëzve që i kanë mbarështuar. Brezat kanë ruajtur atë që kemi sot dhe falë tyre kemi arritur të ruajmë trashëgiminë e vlefshme gjenetike dhe kulturore të Bosnjë dhe Hercegovinës” thotë ai.
Në regjistër 110 krerë
Është interesante se kali arab i Bosnjës ka marrë njohje ndërkombëtare para asaj vendore. Shoqata fillimisht ka arritur të dëshmojë veçantinë e tij në organizata ndërkombëtare, ndërsa vetëm disa muaj më vonë ka ardhur edhe vendimi zyrtar i institucioneve në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Sot, thotë Deliq, interesi për këtë racë po rritet edhe jashtë vendit. Në regjistrin e kalit arab boshnjak gjenden rreth 110 krerë, ndërsa shumë mbarështues nga rajoni shprehin interes për anëtarësim dhe bashkëpunim për ruajtjen e racës. Pasardhësit e kuajve nga Bosnjë dhe Hercegovina janë të pranishëm në pothuajse të gjitha programet kryesore të mbarështimit të kuajve arabë në hapësirën e ish-Jugosllavisë.
Përveç rëndësisë së mbarështimit, njohja mund të hapë rrugë edhe për zhvillimin e sporteve të kalërimit, turizmit dhe ekonomisë rurale. Deliq vlerëson se Bosnjë dhe Hercegovina ende duhet ta njohë plotësisht potencialin e mbarështimit të kuajve, veçanërisht duke pasur parasysh se bëhet fjalë për një sport olimpik në të cilin investohen mjete të mëdha në mbarë botën.
Për njeriun që ka udhëhequr procesin e njohjes për vite me radhë, momenti i vendimit ka qenë i veçantë. Duke kujtuar ditën kur ka ardhur vendimi, Deliq thotë se vetëm më vonë e ka kuptuar rëndësinë e asaj që është arritur.
“Vetëm kur u qetësuan emocionet kuptova se kemi bërë diçka që do të mbetet për brezat e ardhshëm. Ky nuk është sukses i një njeriu, por i të gjithë njerëzve që kanë punuar me vite për ta ruajtur kalin arab boshnjak”, shprehet ai.
– Vlera është rritur
Pa njohje zyrtare ekzistonte rreziku real që kali arab boshnjak me kalimin e kohës të humbiste identitetin ose të përvetësohej përmes regjistrimit në shtete të tjera. Për këtë arsye, dokumentacioni historik dhe të dhënat gjenetike vazhdojnë të ruhen me kujdes të veçantë. Janë duke u finalizuar procedurat administrative që do të mundësojnë pjesëmarrje më të lehtë në panaire, ekspozita dhe gara ndërkombëtare, ndërsa interesi i qarqeve profesionale të huaja tashmë po rritet.
Përveç kësaj, vlera e tregut e kalit arab të Bosnjës është rritur ndjeshëm pas njohjes, ndërsa pronarët po përpiqen të ruajnë linjat e vlefshme femërore që përbëjnë bazën e zhvillimit të ardhshëm të racës.
Njohja zyrtare shënon fillimin e një kapitulli të ri për një racë që për më shumë se një shekull ka ekzistuar pa status formal. Tani kali arab boshnjak do të mund të prezantohet në ngjarje ndërkombëtare, të përfshihet në programe globale të mbarështimit dhe të paraqitet me emrin e njohur zyrtarisht në vendin e origjinës.
“Kjo është një epokë e re. Për herë të parë mund të themi qartë kush jemi, çfarë kemi dhe mbi çfarë bazohet mbarështimi ynë. Pas kalit arab boshnjak sot qëndrojnë shkenca, dokumentacioni dhe njohja shtetërore”, përfundon Deliq.
Sot, kali arab boshnjak përfaqëson një pjesë unike të trashëgimisë kulturore, historike dhe gjenetike të Bosnjës dhe Hercegovinës. Me njohjen zyrtare, ai ka fituar vendin midis racave që janë krijuar, zhvilluar dhe ruajtur në Bosnjë dhe Hercegovinë.
