Pavarësisht se Gjykata Kushtetuese e Bosnjë-Hercegovinës e ka shpallur këtë festë antikushtetuese, në Republikën Srpska (RS) 9 janari festohet edhe këtë vit si “Dita e RS-së”. Në këtë entitet nuk merren parasysh vendimet e Gjykatës Kushtetuese, ndërsa në vitin 2026 aktivitetet morën edhe më shumë mbështetje falë përkrahjes që erdhi nga SHBA-ja.
Në vendimin e vitit 2015, Gjykata Kushtetuese e Bosnjë-Hercegovinës theksoi qartë se festimi i 9 janarit si festë është diskriminues për banorët joserbë që jetojnë në RS dhe se vendos në pozitë të privilegjuar vetëm një popull, atë që i përket besimit ortodoks.
Në arsyetimin e saj, Gjykata theksoi se zgjedhja e 9 janarit si “Dita e Republikës” nuk ka simbolikë të kujtesës së përbashkët kolektive që do të mund të kontribuonte në forcimin e identitetit kolektiv në një shoqëri shumetnike; përkundrazi, ajo bie ndesh me parimin e të drejtave të barabarta që Kushtetuta e RS-së ua garanton të gjithë qytetarëve. Gjykata vuri në dukje gjithashtu se më 9 janar 1992, pa pjesëmarrjen e përfaqësuesve të boshnjakëve, kroatëve dhe të tjerëve, u miratua “Deklarata për shpalljen e Republikës së popullit serb të Bosnjë-Hercegovinës”, e cila përbën një akt të njëanshëm dhe si e tillë nuk përputhet me vlerat kushtetuese si dinjiteti njerëzor, barazia, barazia kombëtare, sundimi i ligjit, institucionet demokratike dhe ndalimi i diskriminimit (vendimi U-3/13).
Edhe mënyra se si 9 janari festohet publikisht e konfirmon diskriminimin e theksuar nga Gjykata Kushtetuese. Aktivitetet e “Ditës së RS-së” përmbajnë kryesisht mesazhe dhe simbole fetare ortodokse, me të cilat nuk mund të identifikohen popujt katolikë dhe myslimanë që jetojnë në RS.
Edhe Komisioni i Venecias theksoi në opinionin e tij se 9 janari perceptohet si festë e lidhur si me deklaratën e vitit 1992, ashtu edhe me festimin e shenjtorit ortodoks Shën Stefan, për të cilin nuk ekziston një festë e ngjashme për popujt e tjerë përbërës. Komisioni vuri në dukje se në tekstin e Ligjit për festat, “Dita e RS-së” përkufizohet si festë e lidhur ekskluzivisht me një popull përbërës dhe se në këtë ditë subjekteve juridike u imponohet mos-puna nën kërcënimin e sanksioneve.
U theksua se zgjedhja e 9 janarit bazohet kryesisht në ngjarjet e vitit 1992, kur u mbajt Kuvendi i popullit serb në Bosnjë-Hercegovinë pa pjesëmarrjen e boshnjakëve, kroatëve dhe të tjerëve, gjë që e bën këtë datë problematike. Gjykata Kushtetuese e Bosnjë-Hercegovinës, edhe në vitin 2019, e shpalli antikushtetues Ligjin për Ditën e Republikës Srpska të miratuar pas referendumit në këtë entitet.
Heqja e sanksioneve amerikane për shkak të organizimit të 9 janarit
Pavarësisht se festimi i 9 janarit si “Dita e RS-së” bie ndesh me konventat ndërkombëtare dhe Kushtetutën e Bosnjë-Hercegovinës, udhëheqja e RS-së prej vitesh e shënon këtë ditë si festë zyrtare dhe 9 janari është ditë pushimi në RS. Me këtë rast organizohen akademi solemne dhe parada; këtë vit në Trebinjë u hap edhe një spital që mban emrin e kësaj feste antikushtetuese dhe të shenjtorit që festohet në të njëjtën ditë.
Për shkak të organizimit të “Ditës së RS-së”, respektivisht për minimin e Marrëveshjes së Dejtonit, dhjetëra persona nga RS-ja – përfshirë udhëheqjen më të lartë të entitetit – përfunduan me kalimin e viteve në listën amerikane të sanksioneve. Megjithatë, ndryshimi i administratës presidenciale në SHBA çoi në lobim intensiv për heqjen e këtyre sanksioneve dhe në fund të vitit të kaluar Ministria e Financave e SHBA-së i hoqi të gjithë personat e sanksionuar nga RS-ja nga lista e zezë.
Ky veprim, i interpretuar si rezultat i një marrëveshjeje mes SNSD-së dhe administratës së Donald Trumpit për uljen e tensioneve në Bosnjë-Hercegovinë, i dha udhëheqjes së RS-së shtysë që këtë vit të organizojë 9 janarin pa frikë nga sanksione të reja. Në mënyrë simbolike, lobisti amerikan Rod Blagojević, i njohur për afërsinë me Milorad Dodikun, mori pjesë këtë vit në shënimin e 9 janarit në Banja Luka.
Edhe pse heqja e sanksioneve në të kaluarën do të kishte sjellë festime më madhështore, këtë vit aktivitetet mbetën në nivel të ngjashëm me vitet e mëparshme. Sipas burimeve, kjo lidhet me marrëveshjen për uljen e tensioneve me SHBA-në dhe me faktin se SNSD-ja u detyrua të tërheqë disa vendime të diskutueshme.
Megjithatë, Prokuroria dhe Gjykata e Bosnjë-Hercegovinës mbeten ende mjete ligjore të vlefshme kundër organizimit të një feste antikushtetuese, pasi moszbatimi i vendimeve të Gjykatës Kushtetuese konsiderohet vepër penale që nga ndryshimet e Kodit Penal në vitin 2023, të bëra nga Përfaqësuesi i Lartë Christian Schmidt.
Gjykata Kushtetuese, që në vitin 2015, i kishte kërkuar Kuvendit Popullor të RS-së të harmonizojë nenin 3.b të Ligjit për festat me Kushtetutën e Bosnjë-Hercegovinës. Megjithatë, 9 janari vazhdon të figurojë zyrtarisht në listën e festave në RS, gjë që përbën bazë ligjore për hetime dhe aktakuza ndaj organizatorëve.
