Kabashi: Skënderbeu, është më shumë produkt dhe formim osman sesa perëndimor, megjithëse kjo është vetëm një hipotezë

Shasivar Kabashi

Historiani Shasivar Kabashi, në vitet e fundit, e ka tërhequr vëmendjen e lexuesve mjaft shpesh me publikimet e tij. Ai tashmë është një emër i spikatur i fushës së historisë, ndërsa është i specializuar për periudhën e fundit osmane, përkatësisht ‘Lëvizjet Nacionaliste në Vilajetin e Kosovës 1902 – 1912’. Me prejardhje nga Rahoveci, studimet bazike në histori i ka kryer në Kosovë, në Universitetin e Prishtinës, ndërsa ato Master në Universitetin e Stambollit, në Fakultetin e Letërsisë – përkatësisht Departamentin e Historisë.

Reflektimet e tij mbi të kaluarën, janë gjithmonë të detajuara e të pasura me referenca. Në këtë intervistë për Gazeta e Re, ndër të tjera, ai e vë theksin pikërisht te nevoja e eksplorimit të arkivave të ndryshme në Ballkan e Evropë, e veçanërisht në Stamboll. Ai i kushton një vëmendje të posaçme edhe Lidhjes së Prizrenit, si një pikë referente në diskursin historik, tek e cila i sheh gjurmët e para të nacionalizmit shqiptar.

GER: Z. Kabashi, thënë nëpërmjet gjuhës së Amin Maalouf-it, a mund të flasim për një shtresim identitar osman te shqiptarët?

Kabashi: Sikurse edhe perandoria e mëhershme romake, që arriti të krijojë ndjenjën e të qenit qytetar romak tek shtetasit e saj, me gjithë dallimet etnike e gjuhësore që kishin popujt e ndryshëm, u krijua ajo që njihej si ‘Paxa Romana’- një paqe ndërmjet popujve dhe në të njëjtën kohë një identitet shtetëror e kulturor i përbashkët; gjithashtu edhe shteti osman si një shtet që shtrihej në tre kontinente, ku ngërthente një konglomerat popujsh e kulturash të ndryshëme, krijoi ‘Pax Ottomana’-në e tij, me një identitet shtetëror e kulturor të përbashkët. Shqiptarët, si pjesë e këtyre formacioneve shtetërore, padyshim që ishin qytetarë të këtyre shteteve në mesin e shumë popujve tjerë, duke u bërë kështu pjesë e një identiteti të përbashkët. Duke qenë pjesë e shtetit osman për më shumë se pesë shekuj, shqiptarët ishin pjesë përbërëse e këtij identiteti, dhe duke qenë edhe si shumicë i takonte besimit islam, ky popull së bashku edhe me boshnjakët, për dallim nga popujt e tjerë ballkanas, ishin edhe më të lidhur me frymën identitare që përfaqësonte shteti osman, kur kihet parasysh identiteti teokratik i dinastisë së osmanëve. I shkëputur si rajoni më i fundit ballkanik nga shteti osman, është një fakt që tregon sa sa shumë ishte i lidhur ky popull me fatin dhe identitetin e kësaj perandorie.

GER: Si historian, a konsideroni që kanë mbetur shumë aspekte ende të pandriçuara të trashëgimisë kulturore e historike që lidhet me këtë periudhë?

Kabashi: Duke e marrë parasysh ecajaken e shkencës në shoqërinë tonë, duhet ta pranojmë që ende çalojmë  në shumë fusha të saja, e si rrjedhojë edhe në fushën e historisë. Përveç që kemi të pa studiuara mirë periudha dhe ngjarje të rëndësishme në epokën klasike osmane, në përjashtim të studiuesve të huaj seriozë, kemi mungesa të studimeve objektive edhe në periudhën e vonë osmane të fundshekullit XIX dhe fillim të atij XX. Sa i përket kësaj të fundit, e cila gjithashtu është edhe fokus imi i studimeve, mund të them që ende vazhdon të ketë një interpretim ideologjik nacionalisto-romantik dhe mungesa të theksuara të dokumenteve arkivale. Si pasojë, ngjarjet e mëdha sikurse Lidhja e Prizrenit, reformat e ndryshme në fillim të shekullit XX, Mbledhja e Ferizajit, kryengritjet e Kosovës që nga 1909-ta, e deri tek luftërat ballkanike, ende vazhdojnë të mbesin nën diskursin dhe interpretimin nacionalist. Gjithashtu, veprat arkitektonike osmane të cilat gjenden anekënd Ballkanit, përveç se disa nga to janë shkatërruar dhe dëmtuar, rrëfenja historike dhe interpretimi shkencor mbi ato të mbetura është nacionalizuar nga shumica e shteteve ballkanase, duke mos e përjashtuar këtu edhe vetë Turqinë e sotme.

GER: Në një artikull të paradokohshëm të botuar në të përditshmen Koha Ditore, ju e cilësonit Lidhjen e Prizrenit (1878) si organizata më e madhe politike e ushtarake e organizuar nga shqiptarët, e njohur deri atëherë. Disa studiues, kryesisht të huaj, konsiderojnë që gjurmët e nacionalizmit shqiptar, nuk duhet kërkuar përtej kësaj ngjarje të njohur. Si mendoni, a duhet të konsiderohet kjo lidhje si themeli i një vetëdijeje nacionale?

Kabashi: Po, sikurse e thatë edhe ju, disa nga studiuesit, si pikë referuese e fillimit të lëvizjes nacionaliste ndër shqiptarë marrin pikërisht organizimin e Lidhjes së Prizrenit, por ka edhe nga ata që fillesën e nacionalizmit shqiptar e shtyn edhe më lartë në histori, deri tek 1905-ta, që është viti i themelimit të çetës së parë shqiptare në Toskëri. Por sa i përket çështjes së Lidhjes së Prizrenit, dhe asaj që jam munduar ta argumentoj tek artikulli i lartcekur, është se duke iu referuar dokumenteve arkivale në Stamboll, kryesisht ato që ndodhen në Arkivin Osman të Kryeministrisë, organizimi i Lidhjes së Prizrenit del të jetë një nga ngjarjet dhe lëvizjet politike më të mëdha dhe njëkohësisht më së miri të organizuara nga shqiptarët deri në atë kohë. Duke e pas parasysh që nacionalizmi shqiptar nuk kishte arritur ende të etablohej si formë ideali politik tek masat e gjëra popullore, dhe në të njëjtën kohë kjo pjesë e shoqërisë ishte konservatore në qëndrime politike, mund të vijmë në përfundim që aty kishte një bashkëdyzim të qëndrimeve politike mes nacionalistësh, të përfaqësuar nga një grup i vogël intelektualësh dhe konservatorëve muslimanë, të cilët që nga shpallja e reformave të Tanzimatit, shtetin osman e shihnin tashmë të tëhuajsuar dhe jo të denjë për mbrojtjen e të drejtave të tyre. Si rrjedhojë e kësaj do të lindte Lidhja e Prizrenit, një organizatë politike dhe ushtarake më e madhja në organizim dhe më gjithëpërfshirëse si asnjëherë më parë në historinë e popullit shqiptar. Duke iu referuar Takimit të Teqesë së Marashit, ku përfaqësuesit nga Gegëria dhe Toskëria do të hartonin Kararnamenë e Dytë, dokumenti i të cilës gjendet në arkivin e përmendur, në mënyrë eksplicite theksohet fakti që kjo lëvizje vepron në emër të të gjithë popullit shqiptar (Bütün Arnavut kavmı) dhe gjithashtu kërkesës së qartë për unifikim administrativ me bazë nacionale. Duke i pas parasysh dokumentet e vulosura nga vetë aktorët e lëvizjes si dhe resurset njerëzore dhe shtrirjen e gjerë që pati kjo lëvizje, mund të themi që në historinë e popullit shqiptar është organizata më e madhe politike dhe themel kryesor i nacionalizmit shqiptar.

GER: Në Evropën e sotme, islami është po aq perëndimor sa ç’është edhe krishterimi, ortodoksizmi, ateizmi etj, megjithatë, shqiptarët sikur kanë dilema rreth kësaj. Në shumë raste është shtruar pyetja nëse “oksidenti” do të na i pranojë vendet tona me shumicë muslimane në gjirin e vet?! Duket që nën petkun e këtyre debateve, qeveritë e korruptuara kanë shpikur një armik, ndërkohë që kanë abuzuar me pushtetin. Por ju si e shpjegoni këtë çështje? A ka bazë për skepticizëm?   

Kabashi: Sikurse aluduat edhe ju, kjo lloj frike ose perceptimi negativ mbi tjetrin që mund ta ketë Evropa, është më shumë insinuatë e shpikur nga qeveritarët tanë të korruptuar, të cilët shpërqendrojnë vëmendjen nga problemet tona të përditshme socio-ekonomike, gjithashtu në të njëjtën kohë duke ikur nga përgjegjësia e stagnimit tonë, fajin mundohen ta hedhin diku larg në histori. Evropa dhe muslimanët nuk janë të huaj për njëri tjetrin, por janë pikërisht ata që botës i kanë lënë një trashëgimi të madhe historike e kulturore në Spanjën dikurshme muslimane. Në anën tjetër, duke parë rritjen e djathtizmit në Evropë, mund të themi që ka një paragjykim mbi muslimanët, por që më shumë vije nga çështja aktuale e refugjatëve, dhe që nuk ka të bëjë me rajonin tonë dhe ecajaken tonë historike në aspektin e religjionit.

GER: T’i kthehemi edhe njëherë historisë përkatësisht periudhës osmane. Skënderbeu, figura më e glorifikuar nga historiografia e letërsia, është rritur dhe edukuar nën kujdesin e Sulltanit, a mund të themi që ai në njëfarë mënyre ishte produkt osman?

Kabashi: Pyetja është interesante, por që në fillim duhet të ndajë figurën e Skënderbeut si mit dhe hero kombëtar nga personazhi real, historik e mesjetar. Gjithashtu më duhet të potencoj që studimet e mija nuk janë të fokusuara mbi këtë periudhë, por që figura e Skënderbeu si mit dhe hero kombëtar interferon edhe në shek. XIX gjatë Rilindjes sonë Kombëtare. Në vitet e fundit, temë aktuale ka qenë edhe studimi i Oliver Shmitt mbi figurën e Skënderbeut, duke u munduar të nxjerr në dritë personazhin historik mesjetar të ndarë nga ai i mitologjisë nacionaliste, por që prodhoi debat të gjerë, në të njëjtën kohë shumë shterpë, madje duke u participuar edhe nga politikanë, që gjithmonë historinë e shohin si mjet në shfrytëzim. Jashtë të gjithë kësaj, unë do mundohem që të ndalem më shumë tek konteksti i kohës dhe rrethanat në të cilat u lind, u rrit dhe u frymëzua Skënderbeu. Çelësi i përgjigjes mbi të cilin kanë munguar studimet serioze duke u interferuar nga kjo çështje, duhet të jetë vepra e njohur në atë kohë “Iskendername” (Libri i Aleksandrit), e shkruar më 1390 nga oborrtari dhe poeti i shekullit 14-të Taxhudin Ibrahim ibn Hizr Ahmedi, ose i njohur ndryshe edhe vetëm si Ahmedi. Ky libër poetik, filozofik dhe historik, i cili bën fjalë për Aleksandrin e Madh të Maqedonisë, përveç që përmend filozofët e lashtë si Aristotelin e Platonin, personazhe historike si të Darit, lidhet edhe me profetin e përmendur në Kuran – Dhulkarnejnin, i cili, deri në atë epokë dhe shumë vonë pas saj, në të gjithë botën islame është konsideruar të jetë vetë Aleksandri i Madh. Vetëm pak vite para lindjes së Skënderbeut, libri ishte bërë vepra kryesore e pallatit osman në Edrine, dhe duke pas parasysh që si djalë pinjoll që vinte nga Ballkani, mësimin mbi gjuhët lindore që bënte në pallat, si dhe tefsir (komentim) të Kuranit që duhej të bënte si pjesë e Enderunit, mund të aludojmë se të gjithë këta faktorë kanë ndikuar në krijimin e ëndrrës, ambicieve dhe personazhit të Skënderbeut. Duke pas parasysh që emrin Skënderbe ai nuk e largoi kurrë nga vulat diplomatike që përdorte, e as simbolin dy-brirësh  në përkrenaren e tij, e cila lidhet me vetë emrin e Dhulkarnejnit (nga arabishtja Dhul-Karn: Dy-Brirësh), mund të konkludojmë që personazhi i Skënderbeut, është më shumë produkt dhe formim osman sesa perëndimor, mirëpo përsëri kjo është vetëm një hipotezë e cila mund dhe duhet të çojë në analiza më të thukta dhe serioze rreth kësaj çështje.

GER: Studiuesi Shkëlzen Gashi, në një raport të publikuar në vitin 2016, veç tjerash, nxjerr në pah dallimet e mëdha të teksteve mësimore të historisë në Kosovë, Shqipëri, Maqedoni, Mal të Zi, e Serbi. Interpretimeve të fakteve të autorëve ballkanas, ua vë përballë argumentet e studiuesve të huaj si:  Noel Malcolm, Oliver Shmitt, Peter Bartl, Stephen Schwartz e të tjerë që trajtojnë zhvillimet dhe ngjarjet në Kosovë në periudhat të ndryshme… A pajtoheni që historiografija ballkanase, e për rrjedhojë edhe ajo kosovare, vijon të vuaj nga problemet serioze, për ç’gjë nuk mund ta cilësojmë si studim të mirëfilltë?

Kabashi: Padyshim që si shoqëri në veçanti por edhe si rajon në përgjithësi ende lëngojmë nga interpretimet ideologjike mbi historinë si pasojë e ideologjisë së nacionalizmit dhe regjimeve të ndryshme nëpër të cilat kaloi rajoni ynë. Raporti i z. Gashit pa mëdyshje, hedh dritë mbi një aspekt shumë kritik dhe shumë problematik të rajonit tonë, pra mbi tekstet e historisë, kur merret parasysh që historia ishte ingredienti i parë përmes të cilës hartoheshin platforma nacionaliste, për t’u bërë më vonë, luftënxitëse e raciste në mes popujsh ballkanas. Edhe njëherë, raporti i z. Gashi shërben edhe si matës, por edhe si pasqyrë për gjendjen tonë rajonale, në të cilën në të njëjtën kohë promovohet integrimi i përgjithshëm në bashkësinë evropiane dhe vlerat e saj, a në anën tjetër vazhdohet avazi i vjetër nacionalist dhe shtrembërimi i fakteve historike.

GER: Për fund, na e lejoni edhe një pyetje. A duhet të mbështeten dhe të motivohen më shumë studiuesit në Tiranë e Prishtinë që të gjurmojnë në arkivat  e Sarajevës, Beogradit, Vjenës e sidomos Stambollit, meqë supozohet që ekzistojnë mijëra dokumente të vlefshme që “do t’i hynin në punë historisë”?

Kabashi: Sot më shumë se kurrë, shqiptarëve, këndej e andej kufirit, u nevojiten studiues seriozë e objektivë, pa ngjyrime ideologjike, të cilët zotërojnë gjuhë si greqishtja e re dhe ajo e vjetër, latinishtja e osmanishtja, për të hedhur dritë dhe për t’i dhënë një vështrim tjetër historisë sonë, në periudha të ndryshme të saj. Të gjitha arkivat që përmendet edhe ju, janë një resurs shumë i vlefshëm për të kaluarën tonë, dhe nga përvoja ime si studiues i ri në arkivat e Stambollit, mund të them që është një pasuri e madhe kombëtare që kanë shqiptarët atje. Duke u nisur nga përvoja ime që kisha gjatë studimeve në Stamboll, nga dokumentet që tashmë janë të digjitalizuara në Arkivin Osman të Kryeministrisë, vetëm për një periudhë 10 vjeçare mbi Vilajetin e Kosovës (1902-1912), ka më shumë se 26 mijë dosje dokumentacion. /Gazetaere.com/

 

 

 

Kategoritë
INTERVISTALajmeLajmet Kryesore

Të ngjajshmet