Armend Shkoza: Gjykata Speciale është gjykatë politike

Armend Shkoza

Armend Shkoza është jurist, i cili aktualisht ushtron profesionin e avokatit. Me mbi 10 vite përvojë profesionale si ekspert ligjor, duke shërbyer profesionalisht në organizata të ndryshme vendore dhe ndërkombëtare. Përvoja e tij dëshmohet në fusha të ndryshme, siç janë e drejta kontraktuale, legjislacioni parlamentar, e drejta kushtetuese, të drejtat e kujdesit shëndetësor, të drejtat e punës dhe sindikale dhe dialogu social.

Në këtë intervistë për Gazeta e Re, Shkoza flet rreth kapaciteteve të institucioneve tona për ta luftuar korrupsionin, për vetëdijen qytetare rreth përgjegjësive ligjore dhe natyrisht Gjykatës Speciale.

GER: Z. Shkoza, A ka kapacitete Republika e Kosovës për ta luftuar krimin e organizuar dhe korrupsionin (që fundja është edhe si kusht i vënë nga BE)?

Shkoza: Kur përmendet termi kapacitet, besoj se në kuptim juridik dhe shoqëror këtë duhet kuptuar në disa dimensione, madje shumë komplekse. Korrupsioni si dukuri shoqërore tek ne është faktorizuar si dëm në nivel shoqëror. Dhe për këtë jemi të prirur që të flasim në terma absolut, por fatkeqësisht, duke e reduktuar ligjërimin mbi të, vetëm në dimensionin formal. Prirja për ta reduktuar atë në dimensionin formal, është pasojë e mungesës të të kuptuarit dhe identifikuarit të drejtë në drejtim të efikasitetit për ta luftuar atë si dukuri e dëmshme shoqërore. Pra, fillimisht duhet kuptuar se korrupsioni nuk është abstraksion, por është thjeshtë prania e dëmit në rrethin shoqëror.

Andaj, kur flitet për kapacitete, ato duhet shqyrtuar në disa dimensione. Dimensioni i parë, për të cilin besoj thellësisht se duhet radhitur hierarkisht për nga rëndësia, është vullneti politik e shoqëror. Ky vullnet nënkupton mobilizim si gatishmëri aktive për ta luftuar korrupsionin; dhe mosndërhyrjen në luftim të korrupsionit, si qëndrim pasiv politik e shoqëror. Kjo u fundit mund të keqkuptohet, por kjo është ajo që e siguron pavarësinë dhe paanshmërinë e sistemit të drejtësisë, veçanërisht atij prokurorial. Krahas vullnetit politik dhe shoqëror, është faktori njeri, në kuptim të burimeve njerëzore që përfshinë personat të cilët merren ekskluzivisht me luftimin e kriminaliteti në shoqëri. Këtu nuk përjashtohet edhe qytetari si vrojtues i cili me denoncim merr tiparet themelore si faktor në këtë proces. Dhe si dimension i fundit që përbën tërësinë, janë kushtet juridiko-ligjore, që nënkupton infrastrukturën juridike që siguron efektivitetin e aparatit të ndjekjes (përfshirë këtu të gjitha organet e ndjekjes penale).

Tek rasti jonë, pra i Kosovës, në të tri dimensione kemi mangësi serioze. Realisht, nuk ekziston vullneti politik, e deri diku edhe ai shoqëror. Ka mangësi të madhe të profesionalizmit në sektorin e drejtësisë dhe sigurisë, e po ashtu në disa segmente janë evidente edhe disa probleme të natyrës juridike të cilat pamundësojnë luftimin efektiv, jo vetëm të korrupsionit, por të kriminalitetit në përgjithësi.

GER: Pse nuk është dëshmuar kjo deri më sot?

Shkoza: Besoj se shkaku kryesor për çka është dëshmuar dështimi në luftimin e korrupsionit, si një nga format e kriminalitetit, ka qenë dhe është vullneti politik dhe shoqëror. Vullneti politik përfshinë vullnetin e bartësve të përgjegjësive politike dhe shoqërore, ndërkaq vullneti politik është vullnet i shoqërisë në përgjithësi që ndërlidhet me këtë të parin përmes përfaqësimit të realizuar në proces zgjedhor, në kuptim të demokracisë përfaqësuese. Vullneti shoqëror ka dështuar që të kontrollojë pushtetin politik, andaj edhe dështimi në këtë ka konsistuar në mënyrë të vazhdueshme. Pra, konsistenca e dështimit të vazhdueshëm në kuptim të mungesës të vullnetit shoqëror shprehet në mungesën e vullnetit politik, që krijon një rreth viciozë i cili e mirëmbanë vetën tash e një periudhë të gjatë.

Vullneti politik dhe shoqëror do të ishte garant i dy elementeve të tjera në radhët e luftës kundër korrupsionit. Pra ky vullnet krijon njerëz të kualifikuar dhe të përgatitur mirë për ta luftuar dëmin në shoqëri, dhe po ashtu krijon bazë juridiko-ligjore efektive për ta vënë minimalisht në nivele të kontrllueshme atë.

GER: Për çdo vit bëhen fushata kundër korrupsionit, për t’i ndërgjegjësuar qytetarët që ata të raportojnë për rastet e dyshimta, duket që nga kjo perspektivë, vetëdija e qytetarëve është ende e ulët, ku mendon se është problemi?

Shkoza: Pyetja e tillë më duket si shfajësuese për bartësit dhe përgjegjësitë e drejtpërdrejtë për luftim të korrupsionit dhe kriminalitetit në përgjithësi. Pushtetin duhet parë si mjet emancipues. Pra pushteti duhet të tregojë shëmbëlltyrën kryesore. Kjo sepse pushteti, në demokraci përfaqësuese, konsiderohet si vullnet për të përzgjedhur ngërzitë më të dinjitetshëm për të drejtuar vendin. Unë besoj se këtu ka dështuar qytetari. Si shoqëri kemi dështuar që të krijojmë sistem të vlerave i cili do ta mbronte shoqërinë nga matrapazllëku dhe mashtrimi. Kjo na dërgon deri tek një silogjizëm sipas të cilit vijmë në përfundim se faktori i fshehtë i kësaj problematike është vetëdija shoqërore.

Nuk dua ta minimizojë propagandimin publik, i cili duhet të vijë si pjesë e konglomeratit të mekanizmit të përgjithshëm të luftimit të kriminalitetit. Por pa elementet të cilat i trajtuam më sipër, retorika kthehet në klishe. E klisheja kthehet në rëndomtësi. Luftimi i kriminalitetit në shoqëri metastazon pikërisht kur ai bëhet i natyrshëm. Shoqërisë sonë i duhet një alarm dhe një lloj i gjendjes së jashtëzakonshme që rezulton me mobilizim të përgjithshëm të të gjitha mekanizmave të luftimit të korrupsionit.

GER: Te ‘Arrestimi i ankthit, lirimi i shpresës’, shkruanit ndër të tjera se: “…të jesh banor i Mitrovicës nënkupton të jesh dëshmitar i një procesi desocializues”. Edhe nga këndi i shtrirjes së juridiksionit, gjithçka ka çaluar për sa i përket Mitrovicës, ç’mund të na thoni për këtë?

Shkoza: Termi “desocializues” është përdorur në këtë shkrim me qëllim që të paraqitet një nga pasojat më evidente që ka krijuar gjendja politike, sociale dhe ekonomike në qytetin e Mitrovicës. Drejtësia, dukuria shoqërore e cila formalisht përfshinë jurisdiksionin si përkufizim hapësinor dhe kohor të asaj që konvencionalisht e quajmë ligj, është e varur nga gatishmëria politike. Mitrovica, fatkeqësisht është kontrabanduar politikisht. Ky kontrabandim nënkupton se, problemi i Mitrovicës është përdorur vetëm si objekt i konsumit politik. Retorika e tillë është kthyer në klishe, njëjtë sikurse çështja e korrupsionit dhe shumë çështje dhe probleme të tjera në këtë shoqëri. Pasoja e trajtimit selektiv të Mitroviës e ka prodhuar desocializimin e saj. Mitrovica si qytet, qoftë në kuptim të jetës kulturore, sociale, ekonomike, e madje edhe politike, ka vdekur klinikisht. Kjo vdekje klinike është pasojë e këtij desocializimi. Nuk mund të ketë dhe nuk do të ketë përmirësim të gjendjes në Mitrovicë, deri sa, këtë po e nënvizojë, mos të kuptohet problemi i Mitrovicës si problem i vërtetë nacional. Ajo që është më shqetësuese është se, në shoqërinë kosovare problemi i Mitrovicës ende mbahet si problem lokal duke i bërë përgjegjës qytetarët e Mitrovicës. Pra ende dëgjojmë fjalët si: “Ju keni faj, sepse ju e keni ndarë. Pse nuk luftuat për ta çliruar!?”. Rezultati i kësaj është zbutja e alarmit të problemit të Mitrovicës në nivel kombëtar. E kjo krijon ambientin e volitshëm që politikanët ta përdorin si prenë e tyre çështjen e Mitrovicës, të cilën e nxjerrin nga xhepi vetëm atëherë kur u duhet. E nevoja më eklatante është koha e zgjedhjeve.

GER: E keni quajtur Gjykatën Speciale, gjykatë politike, pse?

Shkoza: Absolutisht besoj se është mekanizëm politik dhe më së paku i drejtësisë. Shihni, drejtësia në karakterin e saj shoqëror, si element më thelbësor e ka universalitetin. Pra drejtësi nuk ka nëse ajo është selektive, respektivisht partikulare. Baza juridike e këtij mekanizmi është e mbështetur në principin e partikularitetit. Kjo gjykatë është themeluar me bazë lëndore në raportin e senatorit Dick Marty. Nëse e lexoni atë raport, do të vini në përfundim se në të gjenden edhe përshkrimet enciklopedike, ngjashëm me përshkrimet e Edith Durhamit, me të cilin Dick Marty e bën edhe përshkrimin e popullit shqiptar, fatkeqësisht jo sikur Edith Durhami, por gjithnjë në konotacion negativ. Mirë, ta mënjanojmë këtë si problem. Por a nuk është absurde që në gjithë atë luftë që është bërë në ish-republikat e Jugosllavisë, asnjë pretendim të vetëm nuk pati për trafikim të organeve? Mendoni se në atë kohë nuk ka qenë e involvuar mafia ndërkombëtare e tregtimit të organeve?! Ndonëse në moshë të re, më kujtohen tregimet mbi dyshimet e ngritura se si në kohën e luftës në Bosnje, serbët i dërgonin pengjet e zëna nga radhët e boshnjakëve në VMA (Vojna Medecinska Akademija pikth: Akademia Shëndetësore Ushtarake); ku mbi trupat e tyre bëheshin eksperimente. Ndonëse mund të tingëllojë patetike, por unë pikë dyshimi nuk kam se ekzistojnë indiciet qarta se në luftën e Bosnjës dhe atë të Kroacisë, nga ana e serbëve është bërë tregtimi i organeve dhe për këtë ka qenë në dijeni edhe bashkësia ndërkombëtare. Mirëpo, themelimi i kësaj gjykate është themelim i organit disiplinor për skenën politike të Kosovës. Pra ky është shkopi i bashkësisë ndërkombëtare të cilën do ta përdorë në procesin e negociatave me Serbinë. Andaj dhe është politike, sepse themelimi i saj nuk ka qenë për drejtësi, por për qëllime tërësisht politike.

GER: A është dashur t’i paraprijmë me ndonjë hap tjetër krijimit të saj?

Shkoza: Nuk besoj në tregimin se kjo gjykatë është themeluar si pasojë e paaftësisë sonë për t’i ndjekur krimet e luftës. Kjo është, besoj, tërësisht e pavërtetë! Nga 12 qershori 1999 e deri me 17 shkurt 2008, OKB-ja e ka pasur të instaluar misionin e saj civil të quajtur UNMIK. Ky mision në një nga shtyllat e tij ka pasur edhe drejtësinë. Krahas këtij misioni, nga shpallja e pavarësisë ne kemi pasur edhe një mision tjetër ndërkombëtar, madje i BE-së, që do të mund të konsiderohej shumë më homogjen në krahasim me heterogjenitetin e misionit të UNMIK-ut. Dhe a nuk kanë pasur këto misione ndërkombëtare mekanizma për ta bërë ndjekjen e krimeve të luftës?! A nuk ka qenë i themeluar një tribunal ndërkombëtar i cili ka pasur jurisdiksion edhe mbi krimet e kryera në Kosovë? Sigurisht se po. Dhe dështimet e këtyre mekanizmave janë më simptomatike sesa dështimi i sistemit tonë të drejtësisë.

Aty ku unë mendoj se e kemi fajin si shoqëri, është se ne kemi dështuar që ta dëshmojmë viktimizimin tonë real dhe karakterin xhelatesk të Serbisë. Ne vet e kemi amnistuar Serbinë duke u përmbajtur nga kërkesat tona reale dhe të drejta, të cilat asnjëherë nuk janë shtruar ashtu si duhet. Andaj, ne i kemi paraprirë në kuptim të krijimit të klimës politike në të cilën bashkësisë ndërkombëtare i nevojitej një shkop për ta disiplinuar raportin tonë me Serbinë.

GER: Fare në fund, a i mungon sistemit të drejtësisë një profil i ngjashëm prokurori me atë të Laura Kodruta Kovesi-it në Rumani?

Shkoza: Mendoj se një nga gabimet më trashanike gjatë diagnostifikimit të problemit në sistemin e drejtësisë, janë konstatimet e tilla duke e identifikuar nevojën për një “Adem Jashar” në gjyqësi e prokurori. Drejtësia në një shoqëri të organizuar është sistem, ndërkaq në një shoqëri tribale është forcë faktike. Shoqëritë tribale duke pasur për material bazë të drejtësisë forcën, u nevojitet krijimi i figurave të fuqishme, sepse në rrethe dhe qarqe të tilla partikulare forca është e koncentruar. Andaj në kuptim kanunor nevojitet një “Xhemajl Abri”, me gjithë respektin si figurë historike dhe pjesë e reliktit tonë shoqëror. Mirëpo, kur flasim për sistem, sistemi vepron në harmoni dhe ndërveprim. Nuk ka individ të fortë, në sistem ka organizim efektiv.

Dhe kur flitet për drejtësi, drejtësia nga koha e Aristotelit përkufizohet si lumturi shoqërore (social happines). Në këtë kuptim, drejtësia nuk izolohet në muret e institucioneve. Ajo duhet të jetë para se të gjithash, jashtë saj. Shoqëria duhet të jetë e lumturuar me atë që prodhojnë institucionet që janë nën kontrollin shoqëror. Mirëpo, përgjigja për këtë ndërlidhet me atë që e shqyrtuam lidhur me korrupsionin. Pra vullneti i qartë politik dhe shoqëror, por jo vetëm me qëllim të lumturimit të bashkësisë ndërkombëtare për hir të integrimeve politike. Por, si qëllim në vetvete për vetëlumturim shoqëror. Thjesht, ushqim i shoqërisë në mënyrë që të arrihet qëllimi i politikës si fenomen – jetë më e mirë në kolektivitet. /Gazetaere.com/

Kategoritë
INTERVISTALajmet Kryesore

Të ngjajshmet